Sessiz Tehlikeye Karşı Bilimsel Kalkan: Kolorektal Kanserden Korunma Rehberi
Ulusal Kanser Haftası Vesilesiyle; Beslenmeden Fiziksel Aktiviteye, Genetik Risklerden Düzenli Taramalara Kadar Kapsamlı Bir Sağlık Analizi
Kolorektal kanserden korunma yolları, yaşam tarzı değişiklikleri, düzenli tarama programları ve risk faktörlerinin yönetilmesi hususlarını kapsamaktadır. Bilimsel çalışmalar; sağlıklı beslenme alışkanlıkları, fiziksel aktivite ve erken tanının hastalık riskini azaltmada önemli bir rol oynadığını ortaya koymaktadır. Bu yazıda kolorektal kanser riskini azaltmaya yönelik kanıta dayalı önleyici yaklaşımlar, uluslararası bilimsel çalışmaların yer aldığı literatür ekseninde ve uluslararası kanser resmi sayfaları ve kılavuzları ışığında incelenmiştir.
Kolerektal Kanser Ne Tür Belirtiler Verir?
Kolerektal kanser ilk evrelerde büyük ölçüde belirti vermez ve anlaşılması güçtür. O yüzden erken teşhis ve tedaviye başlayabilmek için düzenli taramalar kritik bir rol oynamaktadır.
- İshal, kabızlık veya dışkının incelmesi gibi bağırsak alışkanlıklarında değişiklikler görülmesi
- Rektal kan yani dışkıda parlak kırmızı veya koyu ve katran kıvamında kan görülmesi
- Geçmeyen karın krampları, ağrı veya şişkinlik olması
- Ani ve açıklanamayan kilo kaybı. Diyet ve spor yapmadan olağan dışı kilo kaybı.
- Yetirince dinlenilmesine, uyunmasına rağmen sürekli yorgun ve enerjisiz hissetme
- Kronik kanamaya bağlı demir eksikliği anemisi, yorgunluk, halsizlik görülmesi ve solgun görünüm
Sağlıklı Beslenme Alışkanlıkları
Yüksek lif içeren beslenme düzeni bağırsak sağlığını destekler ve böylece kolorektal kanser riski azalır. Sığır, kuzu ve domuz eti gibi yüksek miktarda kırmızı et tüketimi kolorektal kanser riski ile bağlantılıdır.
Bilhassa uzun süre ve düzenli tüketim bağırsak mukozasında inflamasyona yol açmakta ve bu da hücresel hasar riskine yol açabilmektedir. Tüm bu nedenlerden ötürü kırmızı et tüketimi tamamen yasaklanmasa da sınırlandırılması önerilir.
Sosis, salam, sucuk, bacon, jambon gibi işlenmiş etler ve tuzlama, tütsüleme ve kimyasal koruyucu içeren ürünler nitirit ve nitrat gibi koruyucu maddeler içerir. Bu nedenle de bağırsak hücrelerinde DNA hasarıyla ilişkili bileşikler oluşturabilirler. O yüzden işlenmiş etler ve işlenmiş gıdalar kolorektal kanser riskinde artışla ilişkilendirilmiştir. Halk sağlığı rehberlerinde bu tür gıdaların sınırlandırılması önerilmektedir.
Sebze ve meyveler ise lif açısından zengindir, antioksidan ve fitokimyasal içerir ve bağırsak hareketlerini destekler. Böylece bağırsakta zararlı maddelerin temas süresinin azalması, hücresel hasara karşı koruyucu etki, kolorektal kanser riskinin düşmesi ile ilişkilendirilen sağlık faydaları oluşur. Bilimsel araştırmalar sebze ve meyve tüketiminin kolorektal kanser riskini azalttığını ortaya koymaktadır.
Fiziksel Aktivite ve Kilo Kontrolü
Bilimsel araştırmalar, düzenli olarak hafif ve orta düzeyde fiziksel aktivite yapmanın, kolorektal kanser riskini azalttığını ortaya koymaktadır. Sedanter yaşam olarak nitelendirilen hareketsiz yaşam tarzı, bağırsak hareketlerini yavaşlatmakta ve bu nedenle inflamatuvar süreçler artabilmektedir. Dolayısıyla fiziksel aktivite, inisülin duyarlılığını artırarak ve metabolik dengeyi destekleyerek kolorektal kansere karşı koruyucu etki sağlayabilmektedir. Sağlık uzmanları haftada en az 150 dakika orta düzey fiziksel aktivite veya 75 dakika yoğun egzersiz önermektedir.
Aşırı kilo ve obezite, bilhassa karın bölgesinin yağlanması kolorektal kansere yol açabilmektedir. Çünkü aşırı kilo hormon dengesizliklerine, kronik inflamasyona ve inisülün direncine neden olmaktadır. Bunlar da beraberinde kolorektal kansere yakalanma riskini getirebilmektedir. Kilo kontrolü, kolorektal kanser riskini azaltabileceği gibi pek çok kronik hastalık için koruyucu bir faktördür.
Sigara ve Alkol Kullanımın Sınırlandırılması
Bilimsel çalışmalar sigara içen bireylerde içmeyenlere göre kolorektal kanser geliştirme riskinin daha fazla olduğunu göstermektedir. Sigara dumanında bulunan kansirojen maddeler, dolaşım yoluyla bağırsak dokusuna ulaşarak hücresel hasara yol açabilmektedir. Ayrıca sigara kullanımı, kolon poliplerinin gelişmesine neden olabilir. Bu poliplerin de kansere dönüşmesi riski vardır.
Alkol vücuda alındığında ise asedaldehit gibi maddeler açığa çıkar bu da DNA hasarı ile ilişkilendirilmektedir. Alkol, folat metabolizmasını bozarak hücresel yenilenme süreçlerini olumsuz etkileyebilmektedir. Tüm bunlar alkolün kolorektal kanser riskiyle ilişkili olduğunu göstermektedir.
Sigara ve alkol sadece kolorektal kanser açısından değil tüm sağlığa zarar verebilen maddelerdir ve o yüzden sağlık uzmanları sınırlı kullanımı önermektedir.
Düzenli Tarama Programlarının Önemi
Bilim insanları, kolorektal kanserin hem kadınlar, hem erkekler için ölüme yol açabilen ve dünya genelinde kansere bağlı ölümlerin ikinci nedeni olduğunu belirtmektedir. Bilimsel araştırmalar kolorektal kanserin en sık 65-74 yaş aralığında olan kişilerde teşhis edildiğini ve yeni kolorektal kanser vakalarının %10,5’nin 50 yaşın altındaki kişilerde meydana geldiğini göstermektedir. O yüzden düzenli tarama yaptırarak erken tanı alarak tedaviye başlamak ölüm riskini azaltabilen önemli bir faktördür.
Kolorektal kanser, testlerle tespit edilebilmektedir. Dışkı bazlı testler, dışkıda kolorektal kanser veya kanser öncesi poliplerin varlığını tespit etmek için kullanılan invaziv olmayan tarama yöntemleridir. En yaygın kullanılan dışkı bazlı test türü ise dışkıda gizili kanı tespit eden FOBT testidir. FOBT ile dışkıda gizli kanın tespit edilmesi, kolorektal kanser ve poliplerin bir göstergesi olabilir. Bu test, küçük bir dışkı örneğinin alınıp analiz edilmesi için laboratuvara gönderilmesi sürecini içerir. Eğer ki dışkıda kan veya anarmol bulgular tespit edilirse, kolorektal kanser veya poliplerin varlığını doğrulamak için büyük ölçüde kolonoskopi gibi daha ileri tanısal işlemler önerilir.
Genetik Faktörler ve Aile Öyküsü
Bazı bireylerde kolorektal kanser riski genetik mutasyonlar nedeniyle daha yüksektir. Kalıtsal polipsiz olmayan kolorektal kanser türü olan Lynch Sendromu ile ailesel kalıtsal bir kalınbağırsak hastalığı olan FAP sendromu bu duruma örnek verilebilir. Bu rahatsızlıklara sahip olan bireylerde kolorektal kanserin çıkma olasılığı daha yüksek olabilir. Yaşam boyu risk genel nüfusa oranla daha yüksektir. O yüzden bu rahatsızlıklara sahip bireylerde düzenli ve erken tarama önem taşımaktadır.
Yapılan bilimsel araştırmalara göre aile öyküsü bulunan bireylerde kolorektal kanser geliştirme riski yüksektir. Bu nedenle sağlık uzmanları, yüksek risk grubunda bulunan bireylerin tarama programlarını bireysel risk profiline göre planlamalarının önemine vurgu yapmaktadır.
Destekleyici Yaşam Tarzı Uygulamaları
Zihni ve bedeni rahatlatıcı meditasyon, gevşeme ve nefes egzersizleri sağlık uzmanlarınca önerilmektedir. Ayrıca gevşeme egzersizlerini yaparken olumlu düşünmek, “iyi olduğunu, olacağını” imgelemek de önerilen iyi oluş tekniklerindendir.
Uyku düzenini iyileştirmek ve stresi yönetmek de tüm kanser hastalarında olduğu gibi kolorektal kanser hastası olan ve risk taşıyan bireylerde fayda sağlayabilir. Yeterli ve düzenli uyumak, bağışıklık sistemi fonksiyonlarını destekleyerek genel sağlık durumunun korunmasını sağlamada etkili olduğu söylenebilir.
Aile ve sosyal destek ağlarının güçlü olması psikolojik dayanıklılığı arttıran böylece hem kanser riskini önleyici hem de kanser hastası olan bireylerde iyileşmeye etki edebilen faktörler arasındadır.
Ayrıca aspirinin kolorektal kanseri yüksek risk grupları üzerinde önleyici etkisine ilişkin araştırmalar yapılmıştır. Olumlu sonuçlara ulaşılsa da, bu yaklaşım herkes için önerilmemekte ve mutlaka hekim değerlendirmesi gerekmektedir.
Sonuç olarak, sağlıklı yaşam alışkanlıkları, düzenli tarama ve kontroller, destekleyici yaşam tarzı uygulamaları, gerek kanserin önlenmesinde, gerek teşhis alındığında tedavi sürecinde önleyici ve iyileştirici olabilen önemli faktörlerdendir. Bugün 7 Nisan Dünya Sağlık Günü ve aynı zamanda 1-7 Nisan Ulusal Kanser Haftası'nın son günü. Sağlığın bir bütün olduğunu unutmadan, taramalarınızı ihmal etmeyerek kendinize ve geleceğinize en büyük yatırımı yapabilirsiniz. Erken teşhis hayat kurtarır.
Yazar: Nil GÜREL
İletişim Bilimleri ve Sağlık Yönetimi Bilim Uzmanı, MSc
Ulusal Kanser Haftası ve 7 Nisan Dünya Sağlık Günü kapsamında kaleme aldığım yazım euhaber.com da yayınlandı. İyi Okumalar. Faydalı olması dileğiyle.
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder